SỰ TÍCH VỀ BÀ CHÚA NGỌC THIÊN Y A NA - BÀ CHÚA TRẦM HƯƠNG

Nhà khảo cổ học Henri Parmentier đã phát hiện được từ 7 đến 8 di tích tại các Tháp thờ Bà Thiên Y A Na. Các ngọn tháp vươn mình lên cao với nhiều dòng chữ khắc chi chít và kỳ lạ (ngày nay các nhà khảo cổ cho rằng các dòng chữ đó là chữ Phạn Cổ, được sử dụng bởi nhà nước Chăm Pa từ thế kỷ thứ VII đến thế kỷ thứ XII). Qua các dòng chữ Phạn cổ này kèm theo các lời kể từ người Chăm Pa, ta có thể khái quát được sự tích về Đức Bà Thiên Y A Na trong văn hóa Chăm như sau:

Nữ thần Po Ina Nagar (còn gọi là Yang Pô Nagara, Po Ana gar (ana trong tiếng Chăm Eđê, Jrai có nghĩa là Mẹ theo âm cổ) hay Bà Đen mà người Việt gọi là Thiên Y Thánh Mẫu Ana) được cho là sinh ra từ bọt nước biển và ánh mây trời. Bà xuất hiện ngoài biển khơi và được đưa vào bến sông Ea Dran tại Kauthara (người Việt gọi là Cù Giang hay sông Cái Nha Trang) bởi nước biển dâng cao. Khi bà giáng thế, sấm trời và gió hương nổi dậy báo tin cho muôn loài. Nước từ nguồn dồn lại thành sông chảy xuống đón mừng bà, và núi cũng hạ thấp mình để rước bà.
Khi bà bước lên bờ, cây cối cong xuống tỏ lòng thần phục, chim muông tụ tập hai bên đường, và hoa cỏ nở rộ rực rỡ để điểm hương cho mỗi bước chân bà đi. Nữ thần Poh Nagar dùng phép thuật tạo ra cung điện nguy nga, trầm hương, lúa bắp,…
Bà được xem là vị thần tạo lập quả đất, sinh ra gỗ quý, cây cối và lúa gạo. Thượng Đế trên thiên đình rất chuộng mùi thơm của lúa và trầm nên trong một lễ tế trời, Thánh mẫu đã tung lên không trung một hạt lúa có cánh, trắng như mây.
Để đền đáp lòng từ thiện và công đức vô bờ bến của Thánh mẫu, người Chăm đã dựng một ngôi đền thờ bà ở Yjatran (Nha Trang). Lời cầu nguyện của họ trong khi hành lễ như sau:
“Ngày xưa, Thiên Y A Na Thánh mẫu do trời sai xuống. Ngài đã có công tạo ra quả đất, gỗ trầm, lúa gạo. Hương mộc và kỳ nam là thứ gỗ tượng trưng sự linh thiêng của Ngài. Ngài làm tỏa hương gạo ngọt ngào, cổ vũ việc trồng cây bổ đề. Những ai, mỗi khi têm một cơi trầu, hay thưởng thức hương vị của lúa gạo, đều phải vội vàng sửa một quả phẩm thành kính dâng lên Ngài.”
Nữ thần Poh Nagar có nhiều phép thuật và cũng có nhiều chồng. Nơi hậu cung của bà có đến 97 ông chồng. Tuy nhiên, chỉ ông Pô Yan Amo là có uy quyền hơn cả. Sống với ngần ấy ông chồng, bà chỉ sinh được 38 người con gái. Những người con ấy sau đều thành thần, trong số có ba người được bà truyền nhiều quyền phép, đó là Pô Nogar Dara, Rarai Anaih (cả hai được người dân vùng Phan Rang tôn thờ) và Pô Bia Tikuk (được người dân vùng Phan Thiết tôn thờ).

Sự Tích Đức Bà Thiên-Y-A-Na do người Chăm-pa lưu truyền – tổng hợp từ Thái Văn Kiểm và Quách Tấn (1960-1969).

Các sự tích truyền miệng khác về Đức Bà Thiên-Y-A-Na. 

Ngoại trừ 2 bản sự tích được lưu truyền chính thống ở bên trên thì dân gian ta còn lưu truyền rất nhiều truyền thuyết về Đức Bà Thiên-Y-A-Na. Các sự tích này không hẳn là dị bản mà có thể được xem như các “ngoại truyện”, những sự tích về nữ thần hiển linh. 

đôi khi Thánh-Mẫu cưỡi trên lưng một con bạch tượng, đi du-ngoạn khắp đẩu non đình núi. Mỗi lần Ngài du-hành là mỗi lẩn người ta nghe rõ tiếng lệnh như tiềng thần công báo hiệu. Có khi ngài hiện ra thành một giải lụa nõn-nà, lượn khúc trên không trung, dưới bầu trời êm-ả, hay cưỡi trên đầu một con đại ngạc-ngư dạo chơi từ hòn cù-lao đến các đảo lân-cận.

Ông Đào-thái-Hạnh đăng trong tập sách “Đô thành hiểu cố” xuất-bản năm 1914

Một bản việt sử khác có chép rằng:

Đức Thể-tổ Cao-Hoàng, lúc bắt đầu trị vì đã thăng cho Ngài chức “Hồng-nhơn-Phổ-tế-linh-ứng Thượng đẳng thần” nghĩa là một vị thần cao cả, xá tội, ban ơn huyền-bí linh-diệu và được mọi người tôn-trọng. Nhà vua cho tuyển mộ 3 người trong đám dân vùng Cù lao rồi ban cho Ngài đề làm thủ-từ (người giữ đền), ngày đêm quét tước khói hương trong đến. Làng Cù-lao nay vẫn còn, dân-cư trù-mật, càng ngày càng phát đạt ở cửa biển sông Cái, trước mặt điện Poh Nagar.

Đất Việt Trời Nam – Thái Văn Kiểm.

Năm 1925, bác sĩ Sallet ghi chép lại lời kể của người dân địa phương về sự tích Thiên Y A Na. Sau đây là tóm tắt câu chuyện:

Một Thái tử từ Trung Hoa sang Việt Nam tìm vợ. Khi gặp một khúc trầm hương khổng lồ, Thái tử muốn đưa lên thuyền nên cho lính chặt ra làm ba khúc. Ngay lập tức, giông bão nổi lên làm đắm thuyền. Khúc trầm trôi ngược vào sông và tấp vào khu vườn ở làng Bình Thủy (Phan Rí).

Nhờ được báo mộng, chủ vườn thức dậy và thấy khúc trầm to có ghi chữ Thiên Y (Thiên Y A Na) cùng hai khúc trầm nhỏ (hai đứa con). Ông đem lên cất miếu thờ. Lâu ngày, gỗ trầm hóa đá.

bác sĩ Sallet (1925)

Theo nhà văn Sơn Nam, còn lưu truyền một câu chuyện khác về khúc trầm hương Thiên Y A Na:

Ngày xưa, có một phú thương người Hoa muốn mua hoặc đánh tráo khúc trầm trong miếu thờ Thánh Mẫu. Ông ta cho người đưa trầm lên ghe chở về Trung Quốc. Tuy nhiên, khi ghe vừa ra khơi, giông tố bỗng nổi lên dữ dội, khiến thuyền phải quay về chỗ cũ.

Sự việc này xảy ra liên tục nhiều lần, khiến phú thương hoang mang. Ông ta bèn đến miếu Thiên Y A Na cầu xin. Sau khi cầu nguyện, ông ta được chỉ cho rằng khúc trầm hương là vật linh thiêng, không thể đem đi nơi khác.

Phú thương hối hận, liền đem lễ vật đến dâng cúng và xin phép được bảo vệ khúc trầm. Từ đó, khúc trầm hương Thiên Y A Na vẫn được lưu giữ tại miếu thờ, trở thành biểu tượng cho sự linh thiêng và sức mạnh của vị nữ thần.

Viết lại theo Sơn Nam, Đình miếu & lễ hội dân gian, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1992.

Người Khánh Hòa, đặc biệt là những người đi tìm trầm hương, tin rằng trầm hương là của bà Thiên Y A Na. Theo họ, chỉ những người được bà ban phước mới có thể tìm thấy trầm hương. Kể cả khi cố gắng tìm kiếm, nếu không được bà cho phép, người ta cũng sẽ không thể tìm thấy.

Có những người may mắn, không cần đi tìm mà tự nhiên được bà ban cho trầm hương. Tương truyền rằng bà có bốn cây trầm hương kỳ cựu trấn giữ bốn phương:

• Một cây ở Đồng Bò, trấn giữ phía Nam.
• Một cây ở Hòn Bà Ninh Hòa, trấn giữ phía Bắc.
• Một cây ở Hòn Dữ Diên Khánh, trấn giữ phía Tây.
• Một cây ở Suối Ngổ, trấn giữ phía Đông.

Những cây trầm hương này không còn lá, không còn dác, và không thể bị hư hại bởi mưa nắng. Chim rừng canh gác và cọp rắn bảo vệ chúng. Bất kỳ ai có ý định chiếm đoạt sẽ bị “lính canh giữ của bà” đánh đuổi.

Nghi thức cúng bái Bà Thiên Y-A-Na trước khi tìm trầm hương.

Trước khi vào rừng tìm trầm, người đi điệu (phu trầm) phải thực hiện nghi thức cúng bái để cầu xin sự phù hộ của Thiên Y Thánh Mẫu. Bà được xem là hiện thân của trầm hương và kỳ nam, đồng thời là vị thần cai quản vùng đất có hai loại gỗ quý này, bao gồm Vijaya (Bình Định, Phú Yên), Kauthara (Khánh Hòa) và Panduranga (Phan Rang).

Lễ cúng bái được thực hiện ba lần liên tiếp với các vật phẩm như hương, hoa, trầm, trà, rượu, chè, xôi và trầu cau. Mỗi tốp đi điệu có khẩu hiệu riêng để tránh lạc đường trong rừng

Tương truyền rằng có những tốp tìm trầm đi ngang qua cây gió mà không thấy, như bị che mờ mắt. Đây là dấu hiệu cho thấy Thiên Y Thánh Mẫu không cho họ hưởng lộc tìm được trầm hương và kỳ nam. Người ta cũng tin rằng những kẻ độc ác, gian xảo sẽ không bao giờ tìm được loại gỗ quý này.

Nghi thức cúng bái thể hiện lòng thành kính và sự tôn kính của người đi điệu đối với Thiên Y Thánh Mẫu.Họ tin rằng bà sẽ che chở và dẫn dắt họ tìm được trầm hương, đồng thời trừng phạt những kẻ có ý đồ xấu.

Nghi thức cúng bái Bà Thiên Y-A-Na của người phu trầm Chăm-pa thời xưa.

Việc tìm kiếm trầm hương ngày trước là một hoạt động mang tính tâm linh cao. Người Chàm tin rằng các vị thần sẽ giúp đỡ họ tìm được trầm hương, và họ cần phải bày tỏ lòng thành kính đối với các vị thần.

Việc tìm kiếm trầm hương ngày trước được giao phó cho một tù trưởng Chăm có danh chức là Po Gahlun (Gahla, Gahlau), tức là chúa trầm mộc. Ông là tù trưởng làng Palei Palap hoặc Palam (tên Việt là An Nhơn), cách Phan Rang 10 cây số về phía Bắc.

Po Gahlun chỉ huy một tốp 16 người kani hoặc kunt, tức là người tìm trầm hương, thuộc các bộ lạc Uran Glai (Raglai) do một Pavak (đội trưởng) điều khiển.Nhiệm vụ của họ là tìm kiếm trầm hương và được hưởng quyền chia phần gỗ quý khi tìm được.

Trước khi vào rừng, họ phải làm lễ cúng các vị thần như Po Klong Garai, Po Romé, Po Nogar Dara (con gái của Po Nagar) và Po Nogar Hamu Kut. Bốn vị thần này được cho là sẽ giúp họ tìm kiếm được kết quả tốt.

Lễ cúng gồm có một con dê, năm bát cơm, mười quả trứng và một bát canh thịt dê. Lễ được cử hành vào ngày tốt (harei, ciam) trong tuần, tức là ngày thứ nhất, thứ tư và thứ sáu.

Sau khi cúng tế, những người đi tìm trầm hương khởi hành dưới sự hướng dẫn của Po Gahlun và Pavak. Trong khi đi rừng, họ cấm nói chuyện vì người Chăm tin rằng tiếng động có thể làm bay hương trầm đi mất.

Khi trở về, họ lập đàn cúng vị nữ thần Po Bja Binon, người bảo vệ cây trầm hương, để tỏ lòng tri ân. Sau đó, họ lần lượt đến 4 nơi cổ tháp thờ 4 vị thần đã cúng trước đây để chiêm bái một lần nữa. Mỗi lần cúng, họ đều phải hạ một con trâu.

Ảnh Hưởng Và Di Tích Chiêm Thành – Thái Văn Kiểm (1960)

Nhìn chung, nghi thức cúng bái của người Chăm trong việc tìm kiếm trầm hương thể hiện sự hòa quyện giữa tín ngưỡng tôn giáo, tinh thần cộng đồng và giá trị văn hóa truyền thống.

Trích từ bài viết: Đức bà Thiên Y A Na: Vị Nữ Thần Cai Quản Trầm Hương.